„Bóg się rodzi, moc truchleje...”

Boże Narodzenie – najpiękniejsze święto chrześcijan, prawosławnych i Ormian. Tradycją swą sięga w głąb IV wieku naszej ery, kiedy to na polecenie papieża Liberiusza (352r-366r) sprowadzono do Rzymu resztki betlejemskiego żłóbka i wzniesiono dla nich bazylikę S. Maria Maggiore (spoczywają tutaj do dzisiaj). Tenże Liberiusz uchwalił święto Bożego Narodzenia na dzień 25 grudnia.


Elżbieta Bigas - autor tekstu


Uroczystości wigilijne wprowadzono do kalendarza liturgicznego w VI wieku, jako przedświęcie – oczekiwanie na święto Narodzenie Pańskiego z postem i modłami.
Staropolskim zwyczajem strojono domostwa w snopy zbóż, słomę, siano a na obrus sypano ziarno.
Zwyczaj ustawiania w domach choinek strojnych w jabłka – na pamiątkę zakazanego owocu rajskiego – wywodzi się z Alzacji, gdzie po raz pierwszy pojawił się z końcem XV wieku.
W Polsce tradycja ta zagościła dopiero na przełomie XVIII i XIX wieku. Pierwotnie choinki zdobiono świeczkami, ręcznie robionymi zabawkami i pierniczkami.

Na Podhalu, Podgórzu i Podkarpaciu izby zdobiono podłażniczką, jak zwano powieszony u powały ucięty wierzchołek świerka, na Kurpiach ściany oklejano wycinankami, a u pułapu wieszano tzw. kierec – pająka wykonanego z bibuły, z piórek i grochu.
Wigilijną wieczerzę poprzedzało dzielenie się opłatkiem, który symbolizuje zjednoczenie człowieka z Bogiem i bliźnich między sobą. Tradycja nakazywała, aby na stole pojawiła się nieparzysta liczba dań, i tak w chatach chłopskich – 5, w dworach szlachty – 9, pałacach magnaterii – 11.
Tradycyjnym zwyczajem były wyścigi sań lub zaprzęgów w drodze na pasterkę.

Wierzono, że w Wigilię, o północy, kiedy rodzi się Chrystus w przyrodzie dzieją się cuda: kwiaty rozkwitają pod śniegiem, woda w studniach i strumieniach nabiera leczniczych właściwości, ziemia się otwiera i ukazuje skarby ukryte w jej wnętrzu, zwierzęta o północy klękają przy swych żłobach aby uczcić Narodzenie Boże.

Podczas pasterki prezentowano, w bocznych ołtarzach, pięknie udekorowany żłóbek, przedstawiający stajenkę, w której narodził się Zbawiciel.
Po raz pierwszy żłóbek wprowadził do liturgii Bożego Narodzenia w 1223 roku św. Franciszek z Asyżu. W Polsce zwyczaj ten pojawił się w XV wieku, początkowo wyłącznie w franciszkańskich klasztorach. Co ciekawe, w klauzurowym klasztorze Klarysek w Krakowie znajdują się najstarsze w Polsce figurki jasełkowe pochodzące z 1370 roku, a stanowiące dar regentki Elżbiety Łokietkówny dla zakonu. Powstały one w warsztatach Nadrenii.

Pierwszy dzień świąt – 25 grudnia - spędzano w domach, w gronie rodziny, w atmosferze powagi i skupienia, śpiewając kolędy. Obowiązywały rozliczne zakazy. Nie należało np. przeglądać się w lustrze, nie urządzano w tym dniu wesel i zabaw hucznych, nie przyjmowano i nie składano wizyt, aby nie zakłócać niczyjego spokoju.
Drugi dzień świąt – 26 grudnia – obchodzono ku czci św. Szczepana, jednego z siedmiu diakonów Jerozolimy, który był pierwszym po Chrystusie męczennikiem. Tego dnia, jakby ku pamięci ukamienowania Sw. Szczepana , wierni obrzucali się nawzajem owsem.
Okres Bożego Narodzenia to okres kolędowania.
Zbiór kolęd wydrukowany w ostatnich latach XIX wieku liczył ponad 600 pozycji.
Główny okres kolędowania zaczynał się od św. Szczepana i trwał do Trzech Króli, były to Szczodre Dni, podczas których chodzili tzw. podłażnicy lub wiliorze. Nosili ze sobą szopki, pudła w kształcie stajenki z figurkami przedstawiającymi scenę Bożego Narodzenia, śpiewali kolędy, składali życzenia i otrzymywali w zamian dary. Pierwsze wzmianki o polskich obchodach kolędniczych pochodzą z XVI wieku.

Życzmy sobie, aby te piękne zwyczaje nie zaginęły, przekazywane z pokolenia w pokolenie.
Na szczęście! Na zdrowie! Na ten Nowy Rok!
Żebyśmy zdrowi byli, weseli, jak w niebie anieli...

Elżbieta Bigas

UWAGA: Archiwum dyskusji na forum znajdziesz tutaj.