Centuria pospolita – niepozorna roślina o wyjątkowych właściwościach

Choć często zachwycamy się okazałymi drzewami czy barwnymi kwiatami ogrodowymi, prawdziwe skarby rodzimej flory kryją się niekiedy tuż pod naszymi stopami. Jednym z nich jest centuria pospolita (Centaurium erythraea), delikatna roślina z rodziny goryczkowatych, która mimo niewielkich rozmiarów od wieków cieszy się uznaniem zarówno botaników, jak i zielarzy. W Jaworznie spotkanie z nią należy do rzadkości, dlatego każda odnaleziona populacja stanowi cenny element lokalnej przyrody.

Jaworzno kojarzy się przede wszystkim z przemysłową historią i terenami pogórniczymi. Tymczasem miasto wyróżnia się wyjątkowym bogactwem siedlisk przyrodniczych. Dawne wyrobiska, murawy, suche zbocza, łąki oraz tereny sukcesji naturalnej stworzyły warunki do rozwoju wielu interesujących gatunków roślin. Jednym z takich miejsc jest Hołda Marianny, gdzie można odnaleźć stanowiska centurii pospolitej.

To właśnie na takich pozornie niepozornych terenach przyroda pokazuje swoją niezwykłą zdolność do odradzania się. Obszary przekształcone przez człowieka często stają się schronieniem dla roślin rzadkich lub wymagających specyficznych warunków siedliskowych.

Centuria pospolita jest rośliną jednoroczną lub dwuletnią osiągającą zwykle od 10 do 40 cm wysokości. Jej charakterystyczną cechą są drobne, intensywnie różowe kwiaty złożone z pięciu zrośniętych płatków korony. Kwiaty tworzą zwarte kwiatostany na szczytach pędów i otwierają się głównie podczas słonecznej pogody.

Dolne liście skupione są w przyziemną różyczkę, natomiast na cienkiej, nagiej łodydze wyrastają naprzeciwległe, jajowate liście. Cała roślina sprawia wrażenie niezwykle delikatnej, jednak doskonale radzi sobie na ubogich i nasłonecznionych stanowiskach.

Naturalny zasięg centurii obejmuje niemal całą Europę, zachodnią i środkową Azję oraz północną Afrykę. W wielu innych regionach świata została zawleczona przez człowieka i zadomowiła się jako gatunek introdukowany.

W Polsce występuje na większości obszaru kraju, jednak lokalnie bywa rzadka. Tak jest również w Jaworznie, gdzie odnalezienie jej stanowisk wymaga dobrej znajomości lokalnych siedlisk.

Najczęściej rośnie na:

• suchych i ciepłych zboczach,
• murawach i ugorach,
• skrajach łąk,
• terenach poprzemysłowych,
• miejscach okresowo wilgotnych i dobrze nasłonecznionych.

Ciekawostką jest fakt, że mimo zamiłowania do ciepłych siedlisk roślina często pojawia się również tam, gdzie gleba zachowuje odpowiednią wilgotność.

Centuria pospolita przez wiele lat była objęta w Polsce ochroną ścisłą. W latach 1995–2014 nie wolno było jej pozyskiwać z naturalnych stanowisk. Obecnie znajduje się pod ochroną częściową.

Oznacza to, że roślin występujących w naturze nie należy zrywać ani wykopywać. Jeśli chcemy korzystać z jej właściwości leczniczych, warto wybierać surowiec pochodzący z legalnych upraw lub preparaty dostępne w aptekach i sklepach zielarskich.

Centuria pospolita od stuleci zajmuje ważne miejsce w europejskim ziołolecznictwie. Jej ziele zawiera związki goryczowe pobudzające wydzielanie soków trawiennych oraz żółci.

Do najważniejszych właściwości zalicza się:

• pobudzanie apetytu,
• wspomaganie trawienia,
• zwiększanie wydzielania soków żołądkowych,
• wspieranie pracy wątroby i pęcherzyka żółciowego,
• łagodne pobudzanie perystaltyki jelit.

To właśnie charakterystyczny gorzki smak sprawił, że centuria od dawna była składnikiem mieszanek stosowanych przy problemach trawiennych.

Należy jednak pamiętać, że stosowanie preparatów ziołowych powinno odbywać się zgodnie z zaleceniami producenta lub specjalisty, zwłaszcza u osób cierpiących na choroby przewodu pokarmowego.

Rośliny takie jak centuria pospolita przypominają, że największe bogactwo przyrody często ukrywa się w najmniej oczywistych miejscach. Stanowiska występujące w Jaworznie są dowodem na to, że nawet miasta o przemysłowej przeszłości mogą być ostoją cennych gatunków.

Ochrona takich roślin nie polega wyłącznie na zakazach ich zrywania. Równie ważne jest zachowanie odpowiednich siedlisk – naturalnych łąk, muraw oraz terenów otwartych, które stopniowo znikają wskutek zabudowy lub zarastania.

Centuria pospolita nie imponuje rozmiarami, ale doskonale pokazuje, jak różnorodna jest flora Jaworzna. Jej delikatne różowe kwiaty zdobią letnie łąki, a jednocześnie przypominają o niezwykłej odporności przyrody, która potrafi odnaleźć swoje miejsce nawet na terenach silnie przekształconych przez człowieka.

Podczas letnich spacerów po przyrodniczych zakątkach Jaworzna warto uważnie patrzeć pod nogi. Być może właśnie tam, pośród traw i muraw, zakwitła jedna z najcenniejszych roślin lokalnej flory – skromna, lecz niezwykle interesująca centuria pospolita.

Za treści przedstawione w publikacji dofinansowanej ze środków WFOŚiGW w Katowicach odpowiedzialność ponosi Redakcja.