Prawa miejskie dla Jaworzna

Miasto Jaworzno ma 120 lat, cieszymy się taką okrągłą rocznicą. Wydawane foldery upewniają nas w miejskości. Z wiedzą o tym, kiedy Jaworzno otrzymało prawa miejskie nie jest tak jednoznacznie. Dostępne książki, z których korzystaliśmy w latach 60. 70. 80. sprawę otrzymanie praw miejskich bardzo komplikowały.
Każdy, kto wnikał w problemy dziejów naszego miasta, ten pamięta, iż wielu badaczy uchyliło się od podawania informacji od kiedy owe prawa Jaworzno uzyskało; wydawnictwa zaś popularne mocno między sobą różnią się co do diagnozy.

I miałam nie lada z tym problem , kiedy pytano mnie od kiedy Jaworzno jest miastem?Prześledźmy dostępne wtedy książki i wczytajmy się w daty:
1. Do rangi miasta J[aworzno] podniesiono w 1889 r.
„Miasta polskie w Tysiącleciu”, 1965, s. 641.
2. Jaworzno […]; 1933 prawa miejskie;
„Wielka Encyklopedia Powszechna” 1965, tom V, s.243.
3. Niedługo potem Jaworzno otrzymało prawa miejskie (1846).
[…] Samorząd miejski w oparciu o ustawę z 12 VIII 1866 r., uzupełnioną następnie ustawą z 1896 r., otrzymały miasta: Chrzanów, Nowa Góra, Trzebinia i Jaworzno, które uzyskały prawa miejskie w 1846 r.
„Ziemia Chrzanowska i Jaworzno”, 1969, s. 235, s. 371.
4. […] prawa miejskie 1889
„Encyklopedia Powszechna PWN”, 1987, tom II, s. 347.
5. W roku 1891 Jaworzno otrzymało prawa miejskie
„Jaworzno”[Informator o mieście Jaworznie], 1993, s. 3.
6. prawa miejskie 1889
„Nowa encyklopedia powszechna” 1996, tom 3, s. 157.
7. W 1833 za czasów Rzeczypospolitej Krakowskiej miasto Jaworzno rozrosło się do tego stopnia, że miejscowy kościółek stał się zbyt mały.
„Kartki z dziejów Jaworzna”, część czwarta, 1999, s. 10
[ wyd. sponsorowane przez Urząd Miejski i Zarząd Miasta]

Informacje, jakie znajdowaliśmy w publikacjach - ukazujące różne daty uzyskania praw miejskich dla Jaworzna - czyniły z jaworznian burzliwych dyskutantów. Każdy z nas miał rację, kiedy pokazywał encyklopedyczne hasło. Najczęściej wymienianą datą był rok 1889.

Redaktor Anna Zielonka w 2011 roku napisała: „ To nieprawda, że Jaworzno jest miastem dopiero od 1901 roku. Co prawda, dokładnie 110 lat temu nadano mu prawa miejskie, ale zdaniem historyków stało się to post factum”. A zatem powinny być wcześniejsze dokumenty, upoważniające badaczy - po analizie prawnej ustaw - do wskazania różnych dat, co do uzyskania praw miejskich przez Jaworzno. Coś jest na rzeczy.

W roku 1990 w pierwszych demokratycznych wyborach, prezydentem miasta został Andrzej Węglarz, wiceprezydentem, któremu podlegała kultura była pani Michalina Rusin. Wydany za ich rządów „Informator” , uczył nas, że w roku 1891 Jaworzno otrzymało prawa miejskie. Ówczesna władza zleciła - pracownikom naukowym – opracowanie monografii. Książka pt. „Jaworzno. Zarys dziejów do 1939” pod. red. Józefa Hampla i Jerzego Zawistowskiego, ukazała się w 1996 roku.
Czytamy w niej:
8. „Mimo ograniczonej skali procesów urbanizacyjnych w początkach XX wieku Jaworzno urastać zaczęło do rangi jednego z największych ośrodków miejskich w Galicji Zachodniej. Znalazło to usankcjonowanie w Ustawie Sejmu Krajowego z dnia 21 wrześnią 1901 r., na mocy której zaliczone zostało do miejscowości podległych ustawie gminnej z 3 lipca 1896 r., co w praktyce oznaczało ostatecznie przyznanie mu praw miasta w ówczesnym tego rozumieniu”.

[caption id="attachment_235506" align="aligncenter" width="640"] Ustawa z 21 września 1901[/caption]

Pośpiech w wydawaniu, spowodował wiele niedopatrzeń i brak staranności w doprecyzowaniach. Mimo wszystko monografia, to jednak fundamentalne i ważne dzieło w historii Jaworzna. Tematy przedstawione ( bądź zasygnalizowane) w monografii zasługują na szerokie opracowania. Choćby ten dotyczący innych dat otrzymania praw miejskich. Autorzy monografii nie wspomnieli o ustawach wcześniejszych niż ta z 1901. Odbieranie statusu miasta było dość częstym zjawiskiem.

Następna władza Jaworzna z prezydentem Marianem Tarabułą w już 2000 roku szykowała się do upamiętnienia setnej rocznicy obchodów praw miejskich. W marcu 2000 roku zapytałam: na podstawie czyjej ekspertyzy historycznej Zarząd Miasta wybrał jedną z tylu domniemanych dat nadania praw miejskich Jaworznu i postanowił by właśnie ona posłużyła za motywację jubileuszu? Prosiłam, aby zlecić taką ekspertyzę, która wykaże poszczególne dokumenty w parciu o jakie podano daty: 1846,1889, 1891, 1933, uzyskania praw miejskich Jaworzna.

Otrzymałam wtedy od wiceprezydenta miasta wielce uczoną odpowiedź: „uprzejmie informuję, że data 21 września 1901 jest w opracowaniach historycznych najczęściej wymienianą datą początków „miejskości” Jaworzna. Optuję za solidarnym jej przyjęciem.”
Przyjęliśmy. Ekspertyzy nie ma do dziś.

Ciekawą inicjatywę z okazji 120 lecia nadania praw miejskich zrealizowało Towarzystwa Przyjaciół Miasta. Uczestników konferencji, 21 października, przywitała pani prezes Magdalena Ossysek. Naukowej debacie pt. „Jaworzno – kierunek dziedzictwo”, przewodziła Iwona Brandys i dr Marek Grabski. Tematy osadzały Jaworzno w szerokim kontekście historycznym i kulturowym Małopolski oraz Górnego Śląska Prelekcje były ciekawe: słowo i obraz.

Inicjatywa konferencji o historii Jaworzna zasługuje na kontynuację. 121 rocznica praw miejskich przed nami. Może warto już teraz przemyśleć nowatorskie tematy w ramach cyklu: „Jaworzno - kierunek dziedzictwo”. A jeden z nich już zgłaszam - wymaga archiwalnych poszukiwań i badawczego talentu operowania prawniczą wiedzą - w którym roku Jaworzno otrzymało prawa miejskie? Wiemy na pewno czy optujemy?
Barbara Sikora