Ślaz wycięty – tajemniczy przedstawiciel ślazowatych

Czas powrócić do prezentacji kolejnych przedstawicieli świata roślin. Tym razem bohaterem jest ślaz wycięty (Malva excisa) z rodziny ślazowatych (Malvaceae) – roślina interesująca nie tylko ze względu na wygląd, ale także na wciąż nie do końca wyjaśniony status systematyczny i rozmieszczenie.

Po raz pierwszy zobaczyłem ją 23 czerwca 2023 roku w Katowicach przy ulicy Chorzowskiej, na terenie przypominającym kwietną łąkę. Uwagę zwracały duże kwiaty z głęboko powcinanymi płatkami korony. Ważną cechą diagnostyczną jest również podwójny kielich, wskazujący na przynależność do podrodzaju Bismalva. Należą do niego także ślaz zygmarek (Malva alcea) i ślaz piżmowy (Malva moschata).

Szczególnie charakterystyczne są liście. Ich blaszki są bardzo głęboko wcinane, a łatki wyjątkowo wąskie. To właśnie ten szczegół mocno zwrócił moją uwagę podczas pierwszej obserwacji.

Drugie spotkanie ze ślazem wyciętym miało miejsce 2 sierpnia 2023 roku w Chrzanowie, w zaroślach przy ulicy księdza Ignacego Skorupki. Tym razem rośliny wyraźnie przechodziły ze stanu kwitnienia w owocowanie.

Owoce ślazów to rozłupki, rozpadające się na pojedyncze części. U ślazu wyciętego są one nerkowato spłaszczone i pozbawione wyraźnych, promienistych żeber po bokach. W porównaniu ze ślazem zygmarkiem są mniejsze, a ich żebra – jeśli są widoczne – znacznie mniej wydatne. Takie drobne różnice mają duże znaczenie przy oznaczaniu blisko spokrewnionych roślin.

17 sierpnia 2023 roku obserwowałem ten gatunek w gminie Skawina, przy linii kolejowej niedaleko granicy Woli Radziszowskiej z Podolanami. Kolejne stanowisko znalazłem 13 września 2023 roku w Sosnowcu-Jęzorze, w pobliżu centrum handlowego. Po dłuższej przerwie ślaz wycięty pojawił się ponownie w moich obserwacjach 16 lipca 2026 roku w Jaworznie-Długoszynie, przy drodze prowadzącej do starego kamieniołomu.

I właśnie tutaj zaczyna się najciekawsza część historii.

Status systematyczny Malva excisa nie jest jednoznaczny. W części opracowań roślina traktowana jest jako odrębny gatunek, w innych natomiast jako podgatunek ślazu zygmarka. Granice między blisko spokrewnionymi taksonami bywają trudne do wyznaczenia, szczególnie gdy różnice morfologiczne są niewielkie.

Równie zagadkowe pozostaje jej rozmieszczenie. Na podstawie dostępnej literatury można odnieść wrażenie, że o występowaniu ślazu wyciętego wiadomo zaskakująco mało. Nie pojawia się on w klasycznym kluczu „Rośliny Polskie”, brakuje go również w niektórych starszych opracowaniach florystycznych Europy Środkowej.

Ciekawa wzmianka pochodzi z flory ówczesnej Czechosłowacji z 1989 roku. Odnotowano tam pojedyncze stanowisko w okolicy Szafarikowa, w Czeskim Krasie. Także tam roślina została potraktowana jako podgatunek ślazu zygmarka.

Czy ślaz wycięty jest rzeczywiście bardzo rzadki? A może część jego stanowisk pozostaje niezauważona, ponieważ rośliny są oznaczane jako ślaz zygmarek? To pytania, na które nadal trudno udzielić jednoznacznej odpowiedzi.

Historia Malva excisa pokazuje, jak wiele tajemnic wciąż kryje europejska flora. Nawet w silnie przekształconym krajobrazie Górnego Śląska i Małopolski można natrafić na roślinę, która zmusza przyrodnika do dokładnego przyjrzenia się liściom, kwiatom i owocom – a następnie do sięgnięcia po literaturę.

Ślaz wycięty pozostaje więc rośliną tajemniczą. Być może kolejne obserwacje pozwolą lepiej poznać jego rozmieszczenie i status. A póki co warto patrzeć pod nogi – bo czasem właśnie przy drodze, w zaroślach czy obok starego kamieniołomu można znaleźć gatunek, który stawia przed nami więcej pytań niż odpowiedzi.

Za treści przedstawione w publikacji dofinansowanej ze środków WFOŚiGW w Katowicach odpowiedzialność ponosi Redakcja.