1 listopada – Wszystkich Świętych

1 listopada to wigilia Zaduszek – dnia Wszystkich Wiernych Zmarłych. W polskiej tradycji w święto to wspominamy i modlimy się za dusze wszystkich zmarłych.

Dawnym zwyczajem na nagrobkach począwszy już od wczesnego średniowiecza zapisuje się epitafia, które mają przypominać osoby zmarłe. Na jaworznickich nagrobkach wyryto takie oto epitafia: „Zamknęły się ukochane oczy, spoczęły spracowane ręce, przestało bić kochane serce” czy też: „Śmierć nie jest kresem lecz początkiem innego życia” lub też „Ludzie żyją tak długo jak długo inni pielęgnują pamięć o nich myśląc i kochając”.

Niezwykle oryginalne epitafium znajduje się w kościele w Brzeżanach (dzisiaj obwód tarnopolski, Ukraina). Za ołtarzem kościoła spoczywa Jakub Strzemieńczyk, który poległ w bitwie z Tatarami. Raniony strzałą własną krwią napisał tekst, który wyryto na jego nagrobku. Tekst był taki:

Tu leży Jakób (pisownia oryginalna), co miał za herb strzemię,

Puślisko się urwało, a on – hep o ziemię!

Osoby zmarłe chowane są w pozycji na wznak. Tę tradycję złamał aktor Jerzy Dobrowolski (zm. w 1987 r.), na marginesie wielki oryginał. Zażądał, żeby pochowano go w trumnie w pozycji na boczku i na dokładkę w jego ulubionej kurteczce, sztruksach i z ukochaną poduszeczką .

Dawnym porzuconym już zwyczajem są portrety trumienne, które pojawiły się w XVI wieku. Charakterystyczne były wyłącznie dla polskiego obyczaju przybijania wizerunku nieboszczyka na czole trumny. W Europie spotykało się je więc jedynie w Rzeczypospolitej. Malowane były na wielokątnej blasze. Jednym z najstarszych zachowanych portretów trumiennych jest ten Stefana Batorego.

Najstarszymi zachowanymi wieńcami nagrobnymi są te eksponowane w pałacu Czartoryskich w Sieniawie. Wykonano je w XIX w. w Paryżu i Wiedniu. Do Polski przywieziono je wraz z trumnami Czartoryskich. Wykonane są z tysięcy elementów nawleczonych na druty. W jednym z nich doliczono się 1,5 miliona drobniutkich koralików i płytek porcelanowych.

Ela Bigas