Zasiłek macierzyński, urlop i wsparcie po urodzeniu dziecka. ZUS przypomina o świadczeniach dla mam

Dzień Matki to okazja, by przypomnieć nie tylko o życzeniach i kwiatach, ale też o wsparciu, z którego mogą korzystać mamy po urodzeniu dziecka. Zakład Ubezpieczeń Społecznych zwraca uwagę, że ubezpieczeni rodzice mogą otrzymywać zasiłek macierzyński, korzystać z urlopu macierzyńskiego i rodzicielskiego. W niektórych sytuacjach mogą także skorzystać z dodatkowego czasu na opiekę nad dzieckiem. Wsparcie nie dotyczy wyłącznie mam, bo z części uprawnień mogą korzystać również ojcowie.

Narodziny dziecka często oznaczają dla rodziców przerwę w pracy i duże zmiany finansowe. Właśnie w takich sytuacjach ważne są ubezpieczenia społeczne. Osoby objęte ubezpieczeniem chorobowym mogą przez wiele tygodni opiekować się dzieckiem i w tym czasie otrzymywać zasiłek macierzyński. Przy urodzeniu jednego dziecka łączny okres pobierania zasiłku za urlop macierzyński i rodzicielski wynosi 61 tygodni. Przy bliźniakach, trojaczkach i większej liczbie dzieci ten czas jest dłuższy.

Zasiłek macierzyński przysługuje osobom objętym ubezpieczeniem chorobowym. Dla pracowników zatrudnionych na umowę o pracę jest ono obowiązkowe. Inaczej wygląda to w przypadku osób pracujących na umowie zlecenia albo prowadzących działalność gospodarczą. Dla nich ubezpieczenie chorobowe jest dobrowolne, więc same decydują, czy chcą do niego przystąpić.

Prawo do zasiłku macierzyńskiego nie zależy od tego, jak długo dana osoba była objęta ubezpieczeniem chorobowym. Jeśli kobieta urodzi dziecko nawet dzień po zgłoszeniu do tego ubezpieczenia, zasiłek macierzyński i tak jej przysługuje.

Długość pobierania świadczenia zależy przede wszystkim od liczby dzieci urodzonych przy jednym porodzie. Przy jednym dziecku rodzice mogą korzystać łącznie z 61 tygodni, czyli 20 tygodni urlopu macierzyńskiego i 41 tygodni urlopu rodzicielskiego. Przy bliźniakach jest to 74 tygodnie, w tym 31 tygodni urlopu macierzyńskiego i 43 tygodnie rodzicielskiego. W przypadku trojaczków łączny okres wynosi 76 tygodni, czworaczków 79 tygodni, a pięcioraczków 81 tygodni.

Z takich świadczeń mogą korzystać również osoby, które przyjęły dziecko na wychowanie. W szczególnych przypadkach zasiłek może być wypłacany przez 38 tygodni, np. gdy niezawodowa rodzina zastępcza przyjmie dziecko do 7. roku życia albo do 10. roku życia, jeśli dziecko ma odroczony obowiązek szkolny.

ZUS przypomina też o zasadach dotyczących urlopu rodzicielskiego. Matka może wykorzystać maksymalnie 32 tygodnie tego urlopu. Pozostałe 9 tygodni jest zarezerwowane wyłącznie dla drugiego rodzica. Jeśli ojciec z nich nie skorzysta, ta część po prostu przepada. Ta zasada obowiązuje także wtedy, gdy rodzą się bliźniaki, trojaczki lub większa liczba dzieci. Nawet przy wydłużonym urlopie rodzicielskim 9 tygodni zawsze pozostaje tylko dla drugiego rodzica.

Inaczej wygląda urlop macierzyński. W przypadku jednego dziecka pierwsze 14 tygodni z 20 tygodni urlopu macierzyńskiego jest przeznaczone wyłącznie dla mamy. Dopiero po ich wykorzystaniu, jeśli mama wróci do pracy, z dalszej części urlopu może skorzystać ojciec dziecka.

Dłuższy urlop rodzicielski przysługuje rodzicom, którzy urodzą lub przyjmą na wychowanie dziecko z ciężkim i nieodwracalnym upośledzeniem albo nieuleczalną chorobą zagrażającą życiu. Mowa o schorzeniach, które powstały w okresie prenatalnym albo podczas porodu.

Jeśli dziecko ma zaświadczenie „Za życiem”, rodzice mogą skorzystać z dłuższego urlopu rodzicielskiego. Wynosi on odpowiednio 65, 67 albo 62 tygodnie. Wydłuża się również cały okres pobierania zasiłku macierzyńskiego. Przy jednym dziecku może on wynieść łącznie 85 tygodni, przy bliźniakach 98 tygodni, przy trojaczkach 100 tygodni, przy czworaczkach 102 tygodnie, a przy pięcioraczkach 104 tygodnie.

Od 19 marca 2025 roku rodzice wcześniaków oraz dzieci urodzonych o czasie, które po porodzie wymagały hospitalizacji, mogą korzystać z uzupełniającego urlopu macierzyńskiego. Długość tego urlopu zależy od tygodnia ciąży, masy urodzeniowej dziecka oraz czasu pobytu noworodka w szpitalu.

Dodatkowy urlop może wynieść do 15 tygodni w przypadku dzieci urodzonych przed ukończeniem 28. tygodnia ciąży albo z masą urodzeniową nieprzekraczającą 1000 gramów. Do 8 tygodni dodatkowego urlopu przysługuje natomiast rodzicom dzieci urodzonych między 28. a 37. tygodniem ciąży z masą urodzeniową powyżej 1000 gramów. Z takiego rozwiązania mogą skorzystać także rodzice dzieci urodzonych o czasie, jeśli dziecko przebywało w szpitalu co najmniej dwa kolejne dni między 5. a 28. dniem życia.

Wysokość zasiłku macierzyńskiego zależy przede wszystkim od podstawy, od której odprowadzane są składki. Najczęściej jest to wynagrodzenie. Im wyższa pensja i składki, tym wyższe świadczenie. Pod uwagę brane jest średnie wynagrodzenie z ostatnich 12 miesięcy.

W przypadku kobiet prowadzących działalność gospodarczą, które podlegają dobrowolnemu ubezpieczeniu chorobowemu, wysokość zasiłku ustala się na podstawie miesięcznego przychodu za 12 miesięcy kalendarzowych poprzedzających poród.

Zasiłek wynosi 100 proc. podstawy wymiaru za okres urlopu macierzyńskiego lub urlopu na warunkach urlopu macierzyńskiego. Za okres urlopu rodzicielskiego przysługuje 70 proc. podstawy wymiaru. Rodzic może też otrzymywać 81,5 proc. podstawy wymiaru przez cały okres urlopu macierzyńskiego i rodzicielskiego, jeśli złoży wniosek w ciągu 21 dni od porodu, a przynajmniej jeden dzień urlopu rodzicielskiego przypadnie w pierwszym roku życia dziecka.

Za okres uzupełniającego urlopu macierzyńskiego zasiłek wynosi 100 proc. podstawy wymiaru. Natomiast za 9 tygodni urlopu rodzicielskiego przeznaczonych wyłącznie dla drugiego rodzica zasiłek zawsze wynosi 70 proc. podstawy wymiaru.

Choć przepisy pozwalają dzielić się opieką nad dzieckiem, dane ZUS pokazują, że w praktyce najczęściej to kobiety zostają z niemowlęciem w domu. W kwietniu minęły trzy lata od wdrożenia w Polsce unijnej dyrektywy „work-life balance”, która ma wspierać równowagę między życiem zawodowym i rodzinnym oraz większą równość rodzicielską.

Ojcowie coraz częściej korzystają z przysługujących im uprawnień, ale nadal są w mniejszości. Od stycznia do kwietnia 2026 roku zasiłek macierzyński za czas urlopu rodzicielskiego pobierało 188 tys. osób. Aż 87 proc. z nich stanowiły kobiety.

Podobnie wygląda sytuacja w przypadku opieki nad chorymi dziećmi. W ubiegłym roku lekarze wystawili opiekunom zwolnienia lekarskie na około 10 mln dni opieki nad chorymi dziećmi. 78 proc. tego czasu wykorzystały kobiety.

Zakład Ubezpieczeń Społecznych przygotował specjalny poradnik dla obecnych i przyszłych rodziców. Publikacja ma pomóc w zrozumieniu przepisów i pokazuje, co zrobić w konkretnych sytuacjach życiowych. Można w niej znaleźć informacje o ubezpieczeniach społecznych oraz świadczeniach, z których mogą korzystać rodzice.

Poradnik opisuje m.in. zasady korzystania z zasiłku macierzyńskiego, zasiłku chorobowego z powodu niezdolności do pracy w czasie ciąży oraz zasiłku opiekuńczego na chore dziecko. Uwzględnia różne formy aktywności zawodowej, takie jak praca na etacie, umowa zlecenia czy prowadzenie firmy. Zawiera też informacje dotyczące mniej typowych sytuacji, np. gdy kobieta łączy urlop wychowawczy z działalnością gospodarczą.

Publikację można pobrać ze strony internetowej zus.pl. Wkrótce ma być również dostępna w wersji papierowej w placówkach ZUS. Od marca 2026 roku działa także specjalna skrzynka e-mailowa [email protected]. Przyszli i obecni rodzice mogą tam wysyłać pytania dotyczące indywidualnych spraw i formalności związanych ze świadczeniami.

Jak przekazuje ZUS, przedsiębiorcze mamy pytają m.in. o dokumenty potrzebne do wypłaty zasiłków. Kobiety, którym w czasie ciąży zakończyła się umowa, chcą wiedzieć, jakie świadczenia przysługują im po urodzeniu dziecka. Są też pytania od pracownic, które urodzą dziecko podczas urlopu wychowawczego, a także od kobiet dopiero planujących ciążę, które chcą wcześniej uporządkować swoje sprawy zawodowe, edukacyjne lub związane z wyjazdem za granicę.

Wsparcie można uzyskać również w placówkach ZUS, podczas e-wizyty, na infolinii pod numerem 22 560 16 00 oraz pod adresem e-mail [email protected].

Zakład Ubezpieczeń Społecznych przyznaję również rodzicielskie świadczenie uzupełniające - Mama 4+. Może ono zostać przyznane matce, która ukończyła 60 lat, urodziła i wychowała lub wychowała co najmniej czworo dzieci, a jednocześnie nie ma dochodu zapewniającego niezbędne środki utrzymania.

W określonych przypadkach świadczenie może otrzymać także ojciec. Dotyczy to mężczyzny, który ukończył 65 lat i wychował co najmniej czworo dzieci, jeśli matka dzieci zmarła, porzuciła je albo przez długi czas nie zajmowała się ich wychowaniem. Ojciec również musi spełniać warunek braku dochodu zapewniającego utrzymanie.

Świadczenie może przysługiwać nie tylko za wychowanie własnych dzieci. Uwzględniane są także dzieci współmałżonka, dzieci przysposobione oraz dzieci przyjęte na wychowanie w rodzinie zastępczej. Wyjątkiem jest zawodowa rodzina zastępcza.

Świadczenie nie przysługuje osobie, która ma prawo do emerytury lub renty w wysokości co najmniej najniższej emerytury. Nie dostanie go także osoba tymczasowo aresztowana lub odbywająca karę pozbawienia wolności. Wyjątkiem są osoby odbywające karę w systemie dozoru elektronicznego.

Rodzicielskie świadczenie uzupełniające nie ma jednej stałej kwoty, jednak nie może przekroczyć wysokości najniższej emerytury, która wynosi 1978,49 zł.

Osoba, która spełnia warunki, może otrzymać świadczenie w pełnej wysokości najniższej emerytury. Dotyczy to także osób, które nigdy nie pracowały i nie mają prawa do emerytury lub renty. Jeśli osoba pobiera emeryturę lub rentę niższą od najniższej emerytury, może dostać wyrównanie do tej kwoty. 

Rodzicielskie świadczenie uzupełniające nie jest przyznawane automatycznie. Trzeba złożyć wniosek w ZUS lub KRUS. Mogą to zrobić kobiety po ukończeniu 60 lat oraz mężczyźni po ukończeniu 65 lat, jeśli nie mają emerytury lub renty w wysokości najniższej emerytury ani niezbędnych środków utrzymania. Do wniosku należy dołączyć akty urodzenia dzieci, numery PESEL dzieci, oświadczenie o sytuacji osobistej, rodzinnej, majątkowej i materialnej, oświadczenie o innych okolicznościach potrzebnych do przyznania świadczenia oraz inne dokumenty, które mogą mieć znaczenie przy rozpatrywaniu sprawy.

Prawo do świadczenia powstaje od pierwszego dnia miesiąca, w którym wydano decyzję. Nie może jednak zostać przyznane wcześniej niż od osiągnięcia ustawowego wieku emerytalnego, czyli 60 lat w przypadku kobiet i 65 lat w przypadku mężczyzn.