Jaworzno mało znane - Dlaczego Narodowa?

Dąbrowa Narodowa to dziś jedna z części Jaworzna, ale jej nazwa kryje w sobie znacznie więcej niż tylko lokalne określenie miejsca. Skąd wzięło się słowo „Narodowa” i dlaczego przetrwało właśnie tutaj? Odpowiedź prowadzi do końca XVIII wieku, czasów Sejmu Wielkiego, sekularyzacji dóbr biskupów krakowskich i wielkich zmian własnościowych na terenach dzisiejszego Jaworzna.

Dąbrowa Narodowa była niegdyś samodzielną wsią. Dziś jest integralną częścią miasta, ale jej dawna nazwa nadal funkcjonuje w świadomości mieszkańców. Samo słowo „Dąbrowa” nie jest niczym wyjątkowym. To popularna nazwa topograficzna, wywodząca się od dąbrów, czyli lasów dębowych. W Polsce miejscowości o nazwie Dąbrowa lub Dąbrówka są bardzo liczne. Dużo ciekawsze jest jednak pytanie, dlaczego jaworznicka Dąbrowa stała się właśnie „Narodowa”.

Źródeł tej nazwy należy szukać w czasach Sejmu Czteroletniego. To ten sam Sejm Wielki, który kojarzony jest przede wszystkim z Konstytucją 3 maja. Jego decyzje dotyczyły jednak nie tylko ustroju państwa, ale również finansów i majątków kościelnych.

Pod koniec XVIII wieku postanowiono dokonać sekularyzacji dóbr biskupów krakowskich. Oznaczało to przejęcie przez państwo ich majątków ziemskich. Dochody z tych dóbr miały zasilać skarb Rzeczypospolitej i zostać przeznaczone między innymi na rozbudowę oraz doposażenie armii. Była to decyzja odważna, bo w tamtym czasie Kościół katolicki miał ogromne znaczenie, a ingerencja w jego majątek musiała budzić emocje.

Dla terenów dzisiejszego Jaworzna miało to ogromne znaczenie. Większość obecnego miasta należała wcześniej właśnie do dóbr biskupów krakowskich. Po ich upaństwowieniu powstała tak zwana ekonomia jaworznicka, określana też jako państwo jaworznickie. Były to dobra państwowe, z których dochody trafiały do państwowej kasy.

W praktyce dawne wsie biskupie stały się dobrami rządowymi, państwowymi, czyli — jak wówczas mówiono — narodowymi. I właśnie tutaj należy szukać początku określenia „Narodowa” przy nazwie Dąbrowy.

Co ciekawe, nie tylko Dąbrowa nosiła kiedyś taki przymiotnik. W dawnych dokumentach pojawiały się także nazwy takie jak Jaworzno Narodowe, Podłęże Narodowe, Jeziorki Narodowe, Byczyna Narodowa czy Długoszyn Narodowy. Wyjątkiem była Szczakowa, która już wcześniej była królewszczyzną, a więc dobrem państwowym.

Z czasem określenie „narodowe” przy wielu miejscowościach zaczęło zanikać. W wielu przypadkach stało się po prostu zbędne, bo wskazywało na coś oczywistego — państwowy charakter dawnych dóbr. W przypadku Dąbrowy przymiotnik jednak przetrwał.

Dlaczego akurat tutaj? Możliwe są co najmniej dwa wyjaśnienia. Jedno z nich mówi o potrzebie odróżnienia jaworznickiej Dąbrowy od innych miejscowości o podobnej nazwie, zwłaszcza od Dąbrowy Górniczej. W XIX wieku taki powód nie musiał być jednak najważniejszy, bo obie miejscowości funkcjonowały w różnych organizmach państwowych.

Bardziej prawdopodobne może być inne wyjaśnienie. W dawnych czasach na obszarze związanym z Krakowem istniała również Dąbrowa Szlachecka. Aby uniknąć pomyłek w dokumentach i korespondencji, jedną Dąbrowę określano jako Szlachecką, a drugą jako Narodową. Taki podział mógł ułatwiać administracji rozróżnianie miejscowości o podobnych nazwach.

Warto jednak zaznaczyć, że przez dużą część XIX wieku jaworznicka Dąbrowa funkcjonowała w dokumentach zarówno jako Dąbrowa Narodowa, jak i po prostu Dąbrowa. Ostateczne utrwalenie nazwy nastąpiło dopiero w 1923 roku, kiedy w II Rzeczypospolitej porządkowano nazwy miejscowe. Wtedy oficjalnie przyjęto nazwę Dąbrowa Narodowa.

Było to więc nie tyle stworzenie nowej nazwy, ile usankcjonowanie określenia, które miało już głębokie historyczne korzenie. Przymiotnik „Narodowa” przetrwał, bo przez lata funkcjonował w dokumentach i lokalnej świadomości. Dzięki temu do dziś przypomina o czasach, gdy dawne dobra biskupie zostały przejęte przez państwo, a tereny dzisiejszego Jaworzna stały się częścią dóbr narodowych.

Jarosław Sawiak