Spalarnia odpadów w Jaworznie – co dokładnie chce zrobić Jaworzno i dlaczego

Jaworzno stoi przed dwiema poważnymi zmianami, które w najbliższych latach mogą bezpośrednio uderzyć w mieszkańców: rosnącymi opłatami za śmieci i realnym ryzykiem braku ciepła systemowego po 2030 roku. W odpowiedzi na te zagrożenia władze miasta rozpoczęły proces, który ma sprawdzić, czy instalacja termicznego przetwarzania odpadów – potocznie nazywana spalarnią – może stać się jednym z elementów rozwiązania. Podjęta przez Radę Miejską uchwała nie oznacza zgody na budowę, ale otwiera drogę do analiz, konsultacji społecznych i rozmów o przyszłości gospodarki odpadami i ciepłownictwa w Jaworznie.

Gmina Jaworzno zamierza rozpocząć długofalowy, formalny proces oceny możliwości budowy instalacji termicznego przetwarzania odpadów komunalnych, potocznie nazywanej spalarnią. Nie chodzi o podjęcie decyzji o realizacji inwestycji, lecz o stworzenie podstaw prawnych i organizacyjnych do wykonania szczegółowych analiz, ekspertyz oraz konsultacji społecznych, które pozwolą odpowiedzieć na pytanie, czy taka inwestycja w ogóle ma sens, w jakiej formule mogłaby powstać i jakie niosłaby skutki dla mieszkańców.

Impulsem do podjęcia tych działań są dwa poważne i narastające problemy. Pierwszym z nich jest gospodarka odpadami. Składowisko w Balinie stopniowo się wyczerpuje, a jednocześnie koszty zagospodarowania odpadów z roku na rok rosną. Te koszty bezpośrednio przekładają się na opłaty ponoszone przez mieszkańców i – jeśli nie zostaną podjęte żadne działania systemowe – będą dalej rosnąć. Dodatkowo obowiązujące i planowane przepisy krajowe oraz unijne wymuszają radykalne ograniczenie ilości odpadów kierowanych na składowiska. Coraz większa część strumienia odpadów musi być zagospodarowana w inny sposób, przy czym poziom segregacji, zwłaszcza w zabudowie wielomieszkaniowej, jest niewystarczający. Ilość odpadów wytwarzanych przez mieszkańców rośnie, a jednocześnie możliwości ich składowania maleją.

Po 2030 roku składowisko, z którego obecnie korzysta Jaworzno, może zostać zamknięte i nie ma gwarancji jego dalszego funkcjonowania. W takiej sytuacji miasto będzie zmuszone do wożenia odpadów do innych instalacji, często oddalonych o setki kilometrów, po bardzo wysokich stawkach. Przykłady z innych miast pokazują, że w sytuacji braku własnych rozwiązań ceny potrafią sięgać nawet kilkuset czy ponad tysiąca złotych za tonę, ponieważ samorządy nie mają wtedy realnej alternatywy.

Drugim kluczowym problemem jest bezpieczeństwo cieplne miasta. Jaworzno w dużej mierze korzysta z ciepła systemowego dostarczanego obecnie przez Elektrownię Jaworzno II. Jest bardzo prawdopodobne, że najpóźniej około 2030 roku instalacja ta zakończy produkcję ciepła. Oznacza to realne ryzyko braku ogrzewania i ciepłej wody dla znacznej liczby mieszkańców. Władze miasta podkreślają, że obecna sytuacja jest zupełnie inna niż kilkanaście czy kilkadziesiąt lat temu – wtedy system był zabezpieczony, dziś takiej pewności już nie ma.

Analizowane alternatywy dla węgla, takie jak biomasa, gaz, olej opałowy czy oparcie systemu wyłącznie na odnawialnych źródłach energii, wiążą się z istotnymi ograniczeniami. Biomasa może stać się trudno dostępna i bardzo droga w sytuacji, gdy wiele miast jednocześnie zacznie po nią sięgać. Gaz oraz oleje opałowe w perspektywie kilku lub kilkunastu lat również zostaną obciążone kosztami emisji CO₂ w ramach systemu ETS, co nieuchronnie przełoży się na wzrost cen ciepła. Odnawialne źródła energii, takie jak fotowoltaika czy wiatr, nie są w stanie samodzielnie i stabilnie zapewnić ciepła w sezonie zimowym.

W tym kontekście instalacja termicznego przetwarzania odpadów pojawia się jako jedno z potencjalnych rozwiązań łączących oba problemy. Taka instalacja pozwala ograniczyć ilość odpadów kierowanych na składowiska, a jednocześnie wykorzystać energię powstającą w procesie spalania do produkcji ciepła systemowego, a okresowo także energii elektrycznej. Władze miasta wskazują, że podobne instalacje działają już w innych polskich miastach, m.in. w Krakowie i Gdańsku, gdzie były poprzedzone szerokimi analizami, konsultacjami społecznymi oraz wizytami studyjnymi.

Podjęta przez Radę Miejską uchwała ma charakter intencyjny i nie przesądza ani o budowie spalarni, ani o jej lokalizacji, ani o modelu finansowania. Jej znaczenie polega na tym, że daje prezydentowi miasta i urzędowi realne narzędzia do działania: możliwość zlecenia specjalistycznych analiz, przygotowania biznesplanów, wykonania badań środowiskowych oraz przeprowadzenia profesjonalnych konsultacji społecznych z udziałem niezależnych ekspertów. Bez takiej uchwały miasto nie ma podstaw prawnych do wydawania środków publicznych na tego typu prace.

Samorząd podkreśla, że ewentualna inwestycja musiałaby być realizowana we współpracy z przedsiębiorcami, m.in. ze względu na dostęp do sieci ciepłowniczych i energetycznych oraz ogromną skalę kosztów. Budowa instalacji zdolnej realnie zabezpieczyć potrzeby miasta to wydatek rzędu setek milionów, a prawdopodobnie nawet około miliarda złotych, co całkowicie przekracza możliwości budżetu Jaworzna. W grę wchodzą więc wyłącznie środki zewnętrzne, partnerstwo publiczno-prywatne lub współpraca z innymi gminami, ponieważ same odpady z Jaworzna nie wystarczyłyby do zasilenia instalacji o odpowiedniej mocy.

Władze miasta zaznaczają również, że proces będzie długi, wieloletni i obarczony ryzykiem. Uzyskanie pełnej dokumentacji, decyzji środowiskowych i ewentualnego pozwolenia na budowę może potrwać wiele lat. Jednak zdaniem samorządu brak rozpoczęcia tego procesu teraz oznacza niemal pewne pogorszenie sytuacji w przyszłości: dalszy wzrost opłat za odpady, ryzyko kar za niespełnianie wymogów środowiskowych oraz brak stabilnego i przewidywalnego źródła ciepła dla mieszkańców.

Celem gminy na obecnym etapie nie jest forsowanie konkretnego rozwiązania, lecz rozpoczęcie rzetelnego, transparentnego procesu opartego na danych, analizach i dialogu z mieszkańcami, tak aby decyzje – niezależnie od ich ostatecznego kierunku – były podejmowane świadomie, a nie w warunkach presji czasu i kryzysu.