Jaworzno mało znane – Wolne Miasto Gdańsk, Wolne Miasto Kraków

Na przestrzeni dziejów wolnych miast w Europie było kilka. Na ziemiach polskich natomiast funkcjonowały takowe dwa, w tym jedno nawet dwukrotnie. Ale i co ciekawe, do jednego z nich należało również nasze Jaworzno. O które wolne miasto wszak chodzi?

Zacznijmy może od początku. Po raz pierwszy wolne miasto na naszych ziemiach powołano w roku 1807. Były to czasy napoleońskiej hegemonii w Europie. Na mocy traktatu pokojowego w Tylży powołano między innymi Księstwo Warszawskie (wraz z Jaworznem), które miało być namiastką przyszłej, niepodległej Polski. Powołano jednocześnie do życia Wolne Miasto Gdańsk, które miało funkcjonować pod pruskim i saskim protektoratem. W rzeczywistości miasto było pod francuskim butem, przeżywając swój regres niemal pod każdym względem. Samo Wolne Miasto Gdańsk nie obejmowało wszak samego Gdańska, ale i szerszą okolicę, między innymi Żuławy, Sopot, a nawet Półwysep Helski. Ten dość osobliwy twór zlikwidowany został decyzją kongresu wiedeńskiego w 1814 roku.

Po raz drugi Gdańsk został wolnym miastem po pierwszej wojnie światowej. Fakt ten był pokłosiem sporu polsko- niemieckiego o to, do którego z krajów miasto miało należeć. Sprawę rozstrzygnięto kompromisowo, tworząc Wolne Miasto Gdańsk pod zarządem Ligi Narodów. Ten twór również obejmował tereny mocno wykraczające poza sam Gdańsk. W ten oto sposób mieszkańcy innych miejscowości należącego do wolnego miasta byli obywatelami Wolnego Miasta Gdańska. Stali się w ten sposób swego rodzaju Gdańszczanami.
Pomimo faktu, że określenie wolne miasto nieodłącznie kojarzy się u nas z Gdańskiem, co jest zresztą rzeczą zupełnie naturalną, to jednak na naszych ziemiach nie był to jedyny taki twór.

W latach 1815-1846 funkcjonowało na ziemiach polskich także Wolne Miasto Kraków, znane także pod nazwą Rzeczpospolita Krakowska. Podobnie jak Wolne Miasto Gdańsk organizm ten obejmował nie tylko sam Kraków, ale i okolicę, co wiązało się z faktem, że państewko to nazywano bardziej oficjalnie Wolnym Miastem Kraków wraz z Okręgiem. Państewko to było swego rodzaju namiastką wolności i swobód, aczkolwiek zlikwidowane zostało w 1846 roku po upadku powstania krakowskiego. Zostało wówczas przyłączone do zaboru austriackiego, zachowując wszak częściową odrębność i funkcjonując pod nazwą Wielkiego Księstwa Krakowskiego.

Warto tutaj dodać, że pomimo iż na naszych ziemiach wolne miasta były jak dotąd dwa, to do jednego z nich należało także nasze Jaworzno. I chodzi tutaj rzecz jasna o Wolne Miasto Kraków. Twór ten obejmował bowiem całkiem spory obszar, sięgając po Białą Przemszę i Przemszę na zachodzie. I chociaż nigdy nie stanowiliśmy części Krakowa sensu stricte to jednak wchodziliśmy w skład Wolnego Miasta Krakowa, co sytuuje nas w dość osobliwym i wąskim gronie. W ten oto sposób widać tutaj wspólny mianownik także i z Gdańskiem. Zarówno tenże jak i bliski nam Kraków, stanowiły niegdyś owe unikatowe podmioty prawa międzynarodowego, czyli tytułowe wolne miasta,, a w jednym z nich znalazło się także miejsce i dla naszego Jaworzna.

Jarosław Sawiak