Jaworzno mało znane – Kolebka. Stefan Żeromski w Jaworznie - przodkowie pisarza i ślady w Długoszynie.

Wielokrotnie podnoszono już kwestię tego, że cześć przodków wybitnego polskiego pisarza, a mianowicie Stefana Żeromskiego, związana jest z terenem dzisiejszego Jaworzna. Co prawda powiązania te mają charakter pewnego dłuższego nieco epizodu, jest on jednak wyraźny i konkretny.

Stefan Żeromski kojarzony jest, jak najbardziej słusznie zresztą, z terenem Kielecczyzny. I jak najbardziej w punkt. Jednak warto przypomnieć ponownie, że niektórzy przodkowie pisarza przebywali przez jakiś czas na terenie obecnego miasta Jaworzna. A mianowicie prapradziadek pisarza, Franciszek Paczek, w jaworznickim Długoszynie pełnił funkcję wójta. Po nim natomiast funkcję tą „odziedziczył” jego zięć, Józef Katerla (starszy), który przybył tutaj wraz ze swoją małżonką, Barbarą Paczkówną. Para pozostała tutaj przez jakiś czas, doczekawszy się zresztą potomstwa. Część dzieci niestety zmarła, a pochowana została na starym jaworznickim cmentarzu parafialnym, ulokowanym na dzisiejszym Placu św. Jana.

Co istotne jednak, tuż przed rokiem 1799 urodził im się także syn, również Józef, znany bardziej jako Józef Katerla (młodszy). To właśnie on był dziadkiem Żeromskiego. Państwo Barbara i Józef Katerla, wraz z dziećmi opuścili wójtostwo w Długoszynie najprawdopodobniej w roku 1799. Szacuje się, że dziadek polskiego pisarza miał wtedy mniej więcej roczek. Na tym zakończyła się niestety przygoda przodków pisarza z terenem naszego miasta. Sam Żeromski bywał natomiast kilkakrotnie na terenie dzisiejszego Jaworzna, głównie w okolicznościach podróży koleją krakowskogórnośląską. Czy natomiast miał świadomość, że część jego przodków związana była z tym miejscem, tego nie wiadomo. Więź z przodkami, szczególnie z dziadkiem, jednak musiała być wyraźna, skoro pisarz kilkakrotnie jako swego pseudonimu używał imienia i nazwiska tegoż właśnie.

Abstrahując nieco natomiast od tego, co powiedziane zostało wcześniej, warto zastanowić się nad tym, gdzie dokładnie urodziło się rodzeństwo Katerli młodszego i samego Józefa. Zapewne gdzieś w Długoszynie, bo nie inaczej. Skoro wszak Józef Katerla (starszy) był tutaj wójtem, to niemal na pewno mieszkał w obrębie dworu wraz ze swą rodziną, z dziećmi również. Jest wielce prawdopodobne, że to właśnie w tym obiekcie przyszły na świat dzieci państwa Katerlów. Gdzie jednak dwór się wówczas znajdował? Lokalizacji tegoż jest kilka. I w pewnym sensie każda z nich jest słuszna. Zapewne lokalizacja ta zmieniała się kilka razy, w zależności od okoliczności. Na przykład za czasów austriackiego zaborcy zabudowa dworska znajdowała się przy dzisiejszej ulicy Widokowej. Natomiast na przełomie XVIII i XIX wieku dwór znajdował się gdzie indziej. Być może pamiętał jeszcze czasy starego podziału wsi na część królewską i biskupią. Z pomocą przychodzi nam tutaj na szczęście mapa z początku XIX wieku, która wyraźnie i bezdyskusyjnie lokalizuje ten obiekt.

Znajdował się on mianowicie w okolicach długoszyńskiej Skałki, w sąsiedztwie starej sztolni. To właśnie tam znajdował się okazały, murowany budynek, opisany jako dwór. Dzisiaj jedynym śladem po tej budowli jest spore kwadratowe wypiętrzenie, na którym kilkadziesiąt lat temu posadowiono słup wysokiego napięcia. I to właśnie tutaj zlokalizowany był stary dwór. To właśnie stąd zarządzał wsią Długoszyn Józef Katerla (starszy), zapewne mieszkał tutaj z małżonką i swoją rodziną. I zapewne tutaj na świat przyszedł młodszy Józef Katerla i jego rodzeństwo. Dzisiaj po dworze zostało niestety bardzo niewiele. Gdyby nie źródła kartograficzne, nie widzielibyśmy nawet, gdzie ów dwór się znajdował. Dziś natomiast wiemy i z dużą dozą prawdopodobieństwa możemy stwierdzić, że to właśnie stąd zarządzano w tamtym okresie Długoszynem i to właśnie tutaj przyszedł na świat dziadek Stefana Żeromskiego Józef Katerla (młodszy).

Jarosław Sawiak