Jaworzno mało znane – Najstarszy dom w mieście?

Zasadnym mogłoby wydać się pytanie o to, który z domów lub obiektów na terenie dzisiejszego Jaworzna jest najstarszy. Zapewne gdyby istniał do dziś stary kościół św. Wojciecha, to wiódłby on prym. Zapewne bezkonkurencyjne byłoby Grodzisko, aczkolwiek specyfika obiektu sytuować go może w nieco innej kategorii. Istnieje jednocześnie dziewiętnastowieczny budynek starej szkoły i organistówki przy Placu św. Jana, jest stara rzeźnia w Ciężkowicach i wiele innych obiektów o imponującej metryce. Zapewne niejeden prywatny dziś dom zawiera też w sobie przynajmniej fragmenty obiektów o bardziej głębokich korzeniach. Wśród nich natomiast warto przypomnieć tutaj dom usytuowany przy dzisiejszej ulicy J. Dąbrowskiego w jaworznickim Długoszynie.

Wiadomym jest, że stał już w połowie wieku XIX. Jest on bowiem zaznaczony na mapie Katastru Galicyjskiego. Wiadomo też, że już wówczas był murowany i najprawdopodobniej piętrowy. Miała się w nim znajdować w przeszłości cechownia jednej z kopalń, potem zaś karczma. Ale zdaniem Długoszynian, a przynajmniej ich części, w domu tym mieściła się przede wszystkim szkoła ariańska. Określenie takie wydaje się dość osobliwe i niezwykłe, ale wykluczyć go nie można. Skoro bowiem Długoszynianie, prości w zasadzie ludzie, tak określali ten budynek, to trudno przypuszczać, by sami to sformułowanie wymyślili. Coś więc powinno być na rzeczy. Zresztą obecność arian, czyli jednej z sekt chrześcijańskich, która wyrosła w dobie reformacji, była tutaj faktem. W obrębie bowiem starostwa będzińskiego, do którego ta część Długoszyna należała, mieszkało wielu arian, którzy w przeszłości dość mocno i wyraźnie odcisnęli się na dziejach niegrodowego starostwa będzińskiego, w tym być może także Długoszyna. Ich obecność w Długoszynie więc nie jest aż tak nieprawdopodobna. Istotnym jest wszakże to, że potencjalna obecność arian to wiek szesnasty lub ostatecznie siedemnasty, kiedy to arian z Rzeczpospolitej wypędzono. Czy więc budynek ten rzeczywiście może być aż tak stary?

Taka metryka niewątpliwie sytuowałaby go w gronie najstarszych. Ale czy odzwierciedla to realną rzeczywistość. Być może był to wówczas jedynie fragment obecnego obiektu. Być może taki obiekt stał dokładnie w tym miejscu, a nazwa jedynie przetrwała. Architektonicznie teza o istnieniu takiego obiektu w Długoszynie jest także dość prawdopodobna. Jednak potwierdzenie tego faktu jest bardzo trudne. Wynika to natomiast przede wszystkim z tego, że sprawa ta nie została wystarczająco zbadana i zdiagnozowana. Niewykluczone wszak, że w przyszłości fakt ten naznaczony zostanie i naświetlony bardziej dosadniej. Na chwilę obecna niestety nic więcej znaczącego nie można. Fakt, że nie dysponujemy żadnymi źródłami historycznymi, potwierdzającymi, że dom ten ma tak odległe korzenie, nie wyklucza wszak prawdopodobieństwa takiej koncepcji. Niewątpliwie wymaga on jeszcze długiej i wytężonej pracy i poszukiwań. Bez względu na to jednak, jak daleko sięga metryka tego obiektu, to jest on niewątpliwie jednym z najstarszych budynków w Jaworznie, co istotne, biorąc pod uwagę także to, że jest on obiektem zarówno murowanym, jak i piętrowym. Jak natomiast wyglądał pierwotnie, tego nie wiadomo. Wiadomo wszak, że istniał już w połowie wieku XIX, co znajduje potwierdzenie w mapach Katastru Galicyjskiego, czyniąc go tak czy owak jednym z najstarszych domów na terenie współczesnego miasta Jaworzna.

JAROSŁAW SAWIAK